Sądy o zwolnieniu pracownika

 Wyroki sądów wydawane są na podstawie obowiązującego prawa, w sposób ostateczny rozstrzygają o naszych roszczeniach i zobowiązaniach. Wprawdzie każdy wyrok sądu wydawany jest w konkretnej sprawie i między konkretnymi stronami, ale wyroki Sądu Najwyższego – z uwagi na autorytet tego sądu – wpływają na kształt orzecznictwa sądów rejonowych i okręgowych w Polsce. Sądy I i II instancji w uzasadnieniach swoich wyroków często odwołują się do orzeczeń Sądu Najwyższego. Z tego względu proponujemy cykl publikacji orzeczeń Sądu Najwyższego i niektórych sądów apelacyjnych w sprawach z zakresu prawa pracy. Wobec częstotliwości wypowiedzeń stosunku pracy z powodu redukcji zatrudnienia – cykl rozpoczynamy od orzecznictwa do ustawy z 28 grudnia 1989 roku o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. nr 4; poz. 19, z późn. zm.), zwaną popularnie ustawą „o grupowych zwolnieniach”.

 Ustawa z 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw.

Art. 1. Przepisy ustawy stosuje się do zakładów pracy, w których następuje zmniejszenie zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych lub w związku ze zmianami produkcyjnymi albo technologicznymi, w tym także gdy zmiany te następują w celu poprawy warunków pracy lub warunków środowiska naturalnego, jeżeli powodują one konieczność jednorazowego lub w okresie nie dłuższym niż 3 miesiące rozwiązania stosunków pracy z grupą pracowników obejmującą co najmniej 10 proc. załogi w zakładach zatrudniających do 1000 pracowników lub co najmniej 100 pracowników w zakładach zatrudniających powyżej 1000 pracowników.

2. Przepisy ustawy stosuje się także do zakładów pracy w przypadku ogłoszenia ich upadłości lub likwidacji, z zastrzeżeniem przepisów art. 7a.

n Zwolnienie pracownika po okresie 1 miesiąca pracy w sytuacji, gdy w poprzednim i następnym miesiącu zakład pracy zatrudniał jednakowo po 4 pracowników, nie stanowi zmniejszenia zatrudnienia, o którym mowa w art. l ust. l ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. nr 4, poz. 19 ze zm.). Wyrok Sądu Najwyższego z 19 marca 1997 r., II UKN 46/ 97, OSNAP 1998/1/ 25.

 nByły pracownik nie może na podstawie art.189 k.p.c. żądać ustalenia, że rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło z przyczyn określonych w artykule 1 ust.l ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r. nr 4, poz. 19 ze zm.) w sytuacji, gdy ustalenie takie zamierza wykorzystać dla wykazania przesłanki nabycia prawa do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 1995 r., I PZP/56/94, OSNAP 1995/24/299.

n 1. Działanie zakładu pracy zmierzające do przekształcenia większości pracownikom rodzajów umów, na podstawie których są zatrudnieni, z umów o pracę na czas nieokreślony na umowy terminowe jest przekształceniem organizacyjnym w rozumieniu artykułu 1 ust. l ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r, o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładów pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r., nr 4, poz. 19 ze zm.).

2. „Zmniejszenie zatrudnienia” nie musi być celem, do którego zmierza zakład pracy, dokonując zmian organizacyjnych. Może być wynikiem zdarzeń, które wystąpią po tych zmianach. Musi być więc skutkiem zmian organizacyjnych choćby początkowo nie zamierzonym. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia 1995 r., I PRN 119/ 94, OSNAP 1995/12/146.

n Liczebność grupy pracowników, o której mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r. nr 4, poz. 19 ze zm.) ustala się bez uwzględniania pracowników, których umowy o pracę rozwiązują się z upływem czasu, na który były zawarte ( art. 30 § 1 pkt 4 k. p. ). Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 października 1994 r., I PZP 43/ 94, OSNAP 1995/3/39.

 n 1. Okres 3 miesięcy, o którym stanowi art. 1 ust.1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. nr 4 poz.19 ze zm.), miarodajny dla ustalenia liczby (procentu) pracowników w stosunku do których powstała konieczność rozwiązania stosunków pracy, liczy się od daty pierwszego wypowiedzenia.

2. Ocena wiarygodności i mocy dowodów należy do sądu, który te dowody przeprowadził (art. 233 § 1 k. p. c.). Jeżeli sąd rewizyjny nie przeprowadził dowodów uzupełniających lub nie ponowił niektórych dowodów przeprowadzonych przez sąd I instancji, nie może dokonać własnej oceny dowodów, odmiennej od sądu I instancji ( art. 477 (4) § l k. p. c.). Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 września 1994 r., I PRN 63/ 94, OSNAP 1995/ 3/ 36.

 n Jednostronna zmiana warunków pracy i płacy na niekorzyść pracownika będącego członkiem komisji rewizyjnej zakładowej organizacji związkowej l art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. nr 55, poz. 234 ze zm.) jest dopuszczalna, gdy z przyczyn określonych w art.1 ust. 1 ustawy z  28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r., nr 4, poz. 19 ze zm.) nie jest możliwe jego dalsze zatrudnienie na dotychczasowym stanowisku pracy (art.10 ust. 4 wym. wyżej ustawy). Wyrok Sądu Najwyższego z  14 czerwca 1994 r., I PRN 32/ 94, OSNAP 1994/11/175.

 n Zmniejszenie zatrudnienia, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r., nr 4, poz.19 ze zm.) oznacza także zmniejszenie wymiaru czasu pracy osób przyjętych do pracy w miejsce zwolnionych pracowników. Uchwała Sądu Najwyższego z 16 marca 1994 r., I PZP 7/94, OSNAP 1994/2/25.

W sytuacji, gdy dział księgowości jest rozbudowany, a główny księgowy ma zastępcę, nie da się wyłączyć, że główny księgowy może być zwolniony z powodów, o jakich mowa w art. 1 ust. l ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. nr 4 poz. 19). Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 17 listopada 1993 r., III AU r 424/ 93.PS – wkładka 1994/ 3/8.

 n Dla uznania zasadności wypowiedzenia umowy o pracę pracownikowi na skutek zmniejszenia zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych nie jest wymagane uprzednie wprowadzenie zmian w schemacie organizacji zakładu pracy, jak również w regulaminie pracy podlegającym uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową (art.104 § 1 k.p.). Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1998 r., I PKN.398/ 98, PiZS 1999/3/41.

 n Nie stanowi obejścia prawa uzgodnienie przez pracodawcę i pracownika, że łącząca ich umowa o pracę ulegnie rozwiązaniu w trybie porozumienia stron, przy zastosowaniu przepisów ustawy o grupowych zwolnieniach z pracy, z chwilą gdy nastąpi planowana w ramach tej ustawy likwidacja stanowiska pracownika. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1998 r., I PKN 393/98, Prawo Pracy 1999/4/31.

 n Funkcjonowanie zespołu obsługi finansowania zadań oświaty w gminie i powiększenie stanu zatrudnienia w tym zespole, może wskazywać na pozorność likwidacji stanowisk pracy: Wyrok Sądu Najwyższego z  8 kwietnia 1998, I PKN 32/98, OSNAP 1999/7/245.

 n Zwolnienie z pracy z przyczyn ekonomicznych jednego pracownika dwuosobowej spółki cywilnej, nie daje podstaw do uznania, że nastąpiło zwolnienie grupowe, o jakim mowa w ustawie z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczegółowych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r. nr 4, poz. 19 ze zm.), a tym samym zwolniony pracownik nie może nabyć uprawnień do wcześniejszej emerytury: Wyrok Sadu Najwyższego z dnia 10 marca 1998 r., II UKN 550/97, OSNAP 1999/5/179.

n Jeżeli na skutek zmian organizacyjnych występuje konieczność zmniejszenia zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych, pracodawcy przysługuje uprawnienie do wyboru pracowników zakwalifikowanych do zwolnienia z pracy, przy zastosowaniu obiektywnych i sprawiedliwych kryteriów oceny pracowników i wyników ich pracy (art. 94 pkt 9 kp). Wyrok Sądu Najwyższego z 19 grudnia 1997 r., I PKN 442/97, OSNAP 1998/21/630.

 n Ogłoszenie upadłości pracodawcy nie jest przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę pracownikowi zatrudnionemu już po tym zdarzeniu (art.1 ust. 2 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw, Dz. U. z 1990 r. nr 4, poz.19 ze zm.). Całkowita likwidacja zakładu pracy następująca po ogłoszeniu jego upadłości jest przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę wymienionąw art.1 ust.1 tej ustawy. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 1997 r., I PKN 426/97, OSNAP 1998/21/624.

 n Brak zmniejszenia zatrudnienia przesądza o wadliwości wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę na podstawie art. I ust.1 w związku z art.10 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r. nr 4, poz.19 ze zm.). Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 1997 r., I PKN 417l 97, OSNAP 1998/20/597.

 n Zakładowy staż pracy nie może być jedynym kryterium typowania pracowników do rozwiązania z nimi stosunków pracy w ramach tzw. zwolnień grupowych. Wyrok Sadu Najwyższego z 16 września 1997 r., I PKN 259/97, OSNAP 1998/12/ 63.

 n Zmiany organizacyjne polegające wyłącznie na modyfikacji rodzaju i zakresu czynności na poszczególnych stanowiskach, bez zmniejszenia stanu zatrudnienia, nie uzasadniają powołania się pracodawcy na art. 6 w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r. nr 4, poz.19 ze zm.). Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 1997 r., I PKN 181/ 97, OSNAP 1998/10/298.

 n Likwidacja stanowiska pracy w ramach rzeczywistych zmian organizacyjnych, polegających na zmniejszeniu zatrudnienia, uzasadnia wypowiedzenie pracownikowi umowy o pracę. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 1997r., I PKN 176/97, OSNAP 1998/9/263.

 n Przekształcenie przedsiębiorstwa państwowego w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa na podstawie ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. nr 51, poz. 298 ze zm.) jest równoznaczne z likwidacją zakładu pracy w rozumieniu art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. 1990 r. nr 4, poz.19 ze zm.). Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1997 r., PKN 174/ 97, OSNAP 1998/ 8/244.

 n Z treści art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. (Dz. U. nr 4 z 1990 r., poz. 19) wynika, że ma ona zastosowanie do zakładów pracy, w których następuje zmniejszenie zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych lub w związku ze zmianami organizacyjnymi, produkcyjnymi lub technologicznymi. Istotnym więc w sprawie jest zagadnienie, czy u strony pozwanej nastąpiło zmniejszenie zatrudnienia w sensie rozumianym przez ustawodawcę, a dalej czy w przypadku przyjęcia, że istotnie takowe nastąpiło, objęło ono również powódkę. Wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 28 marca 1991 r., III A Pr 16/91 OSA 1991/1/2.

 Orzecznictwo do następnych przepisów ustawy o grupowych zwolnieniach będziemy publikować w następnych numerach „Magazynu”.

 Wybór i opracowanie
Iwona Jarosz-Lipkowska

Czego nie wolno osobom pełniącym funkcje publiczne w administracji samorządowej

Ograniczenia dla radnych

Wraz z reformą administracyjną i powstaniem nowych szczebli samorządowych pojawiły się problemy dotyczące prowadzenia działalności zarówno w życiu zawodowym, jak i pozazawodowym przez członków zarządów gmin, powiatów lub województw. Osoby te, jako pełniące funkcje publiczne, podlegają różnego rodzaju ograniczeniom.

Do wszystkich członków zarządów jednostek samorządu terytorialnego mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne.

Zgodnie z tą ustawą, członkowie zarządów gminy, powiatu i województwa (zarówno pozostający w stosunku pracy, jak i pełniący funkcje społecznie):

n nie mogą być członkami zarządów, rad nadzorczych lub komisji rewizyjnych spółek prawa handlowego, a także innych spółek, do których stosuje się przepisy prawa handlowego, w tym spółek według prawa obcego,

n nie mogą być zatrudnieni lub wykonywać innych zajęć w spółkach prawa handlowego, które mogłyby wywoływać podejrzenie o stronniczość lub interesowność,

n nie mogą być członkami zarządów, rad nadzorczych lub komisji rewizyjnych spółdzielni; wyjątek stanowią tylko rady nadzorcze spółdzielni mieszkaniowych,

n nie mogą być członkami zarządów fundacji prowadzących działalność gospodarczą,

n nie mogą posiadać w spółkach prawa handlowego więcej niż 10 proc. akcji lub udziałów przedstawiających więcej niż 10 proc. kapitału zakładowego – w każdej z tych spółek,

n nie mogą prowadzić działalności gospodarczej na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami, a także zarządzać taką działalnością lub być przedstawicielem lub pełnomocnikiem w prowadzeniu takiej działalności. Zakaz ten nie dotyczy działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej i zwierzęcej prowadzonej w gospodarstwie rodzinnym.

Wyjątek stanowi tutaj przepis art.6 ust.1 powyższej ustawy, zgodnie z którym osoby te mogą być wyznaczone do spółek prawa handlowego z udziałem Skarbu Państwa, innych państwowych osób prawnych, gminy, związków międzygminnych lub innych komunalnych osób prawnych jako reprezentanci tych podmiotów. Nie mogą być jednak wyznaczone do więcej niż dwóch spółek prawa handlowego.

Naruszenie powyższych zakazów stanowi podstawę do odwołania ze stanowiska.

Warto tutaj podkreślić, że wspomniane regulacje ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne mają również zastosowanie także do: sekretarzy i skarbników gmin, powiatów i województwa, a także do innych osób wydających decyzje z upoważnienia wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty lub marszałka województwa.

Oprócz już wymienionych zakazów, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, członkostwa w zarządzie gminy nie można łączyć z zatrudnieniem w administracji rządowej oraz z funkcją przewodniczącego i wiceprzewodniczącego rady gminy. Z kolei ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym zakazuje łączenia członkostwa zarządu powiatu z członkostwem w organie samorządu gminy i województwa, z zatrudnieniem w administracji rządowej, z mandatem posła lub senatora oraz z funkcją przewodniczącego i wiceprzewodniczącego rady powiatu.

Prawo samorządowe, a w szczególności ustawa o samorządzie gminnym nakłada też pewne ograniczenia na radnych samorządowych. I tak z radnym gminnym nie może być nawiązany stosunek pracy w urzędzie gminy, w której radny uzyskał mandat. Wyjątkiem jest jedynie wybór radnego do zarządu gminy, z którym stosunek pracy nawiązany jest na podstawie wyboru. Z kolei organ gminy zamierzający powierzyć radnemu wykonywanie pracy na podstawie umowy zlecenia lub umowy agencyjnej albo zamierzający udzielić zamówienia publicznego w zakresie nie objętym przepisami o zamówieniach publicznych obowiązany jest zasięgnąć opinii komisji rewizyjnej.

Radni nie mogą też prowadzić działalności gospodarczej na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami z wykorzystaniem mienia komunalnego, a także zarządzać taką działalnością lub być przedstawicielem czy pełnomocnikiem w prowadzeniu takiej działalności.

Ponadto radni nie mogą być członkami władz zarządzających lub kontrolnych i rewizyjnych ani pełnomocnikami handlowymi spó-łek prawa handlowego z udziałem gminnych osób prawnych lub podmiotów gospodarczych, w których uczestniczą takie osoby. Wybór lub powołanie radnego do tych władz są z mocy prawa nieważne.

Powyższe ograniczenia stosuje się na mocy art.21 ust.6 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym  w sposób odpowiedni do radnych powiatowych.

Tomasz Wiecki