Sądy o zwolnieniu pracownika – cz. II
W
poprzednim numerze „Magazynu”
opublikowaliśmy pierwszą część orzeczeń Sądu Najwyższego w sprawach
dotyczących 1. artykułu Ustawy z 28 grudnia 1989 roku o szczególnych zasadach
rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu
pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. nr 4; poz. 19, z późn.
zm.), zwaną popularnie ustawą „o grupowych zwolnieniach”. Teraz
przedstawiamy dalsze orzeczenia dotyczące tego artykułu, a także dotyczące
art. 2. 3. i 4.
Art. 1.
Przepisy ustawy stosuje się do zakładów pracy, w których następuje
zmniejszenie zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych lub w związku ze zmianami
produkcyjnymi albo technologicznymi, w tym także gdy zmiany te następują w
celu poprawy warunków pracy lub warunków środowiska naturalnego, jeżeli
powodują one konieczność jednorazowego lub w okresie nie dłuższym niż 3
miesiące rozwiązania stosunków pracy z grupą pracowników obejmującą co
najmniej 10 proc. załogi w zakładach zatrudniających do 1000 pracowników lub
co najmniej 100 pracowników w zakładach zatrudniających powyżej 1000
pracowników.
2. Przepisy ustawy stosuje się także do zakładów pracy w przypadku ogłoszenia
ich upadłości lub likwidacji, z zastrzeżeniem przepisów art. 7a.
Orzecznictwo (cd.)
n Artykuł 38 k.p. nie ma zastosowania, jeżeli
brak porozumienia, o którym mowa w art. 4 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. (o
szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn
dotyczących zakładu pracy oraz zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. nr
4, poz. 19 ze zm.), przy tzw. „grupowych zwolnieniach” pracowników,
będących wynikiem ogłoszenia upadłości lub likwidacji zakładu pracy (art.1
ust. 2 tej ustawy w zw. z art. 411 § 1 k.p: Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23
stycznia 1991 r., I PR 460/90, niepublikowane).
n Okoliczność, że rozwiązanie stosunku pracy
następuje w trybie wypowiedzenia zmieniającego, a nie w drodze wypowiedzenia
definitywnego, ma jedynie znaczenie dla oceny, czy przyczyny z art. 1 ust.1
ustawy z 2 XII 1989 r. (o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami
stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz zmianie niektórych
ustaw (Dz.U. z 1990 r., nr 4, poz.19 ze zm.), stanowią wyłączny powód
uzasadniający rozwiązanie stosunku pracy. Jeżeli bowiem pracownikowi
zaproponowano odpowiednią pracę, to odmowa jej przyjęcia może być w pewnym
wypadku potraktowana jako współprzyczyna rozwiązania stosunku pracy. Będzie
tak wtedy, gdy z uwagi na interes pracownika i zakładu pracy, oraz rodzaj i
charakter zaproponowanej pracy, w zasadzie można oczekiwać, iż pracownik
powinien przyjąć zaoferowane mu nowe warunki. Oznacza to, że odmowa przyjęcia
nowych warunków pracy, noszących znamiona szykany, jak i nieprzyjęcie warunków,
wyraźnie z jakiegoś powodu niedogodnych dla pracownika, nie stoi na
przeszkodzie uznania, że przyczyny rozwiązania stosunku pracy leżą wyłącznie
po stronie zakładu pracy: Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 1990 r.,
IPR 335/ 90, OSP 1991/9/212.
Art. 2. 1. O konieczności rozwiązania z pracownikami stosunków pracy z
przyczyn, o których mowa w art. 1 ust. 1 i 2, kierownik zakładu pracy
zawiadamia na piśmie zakładową organizację związkową nie później niż na
45 dni przed terminem dokonywania wypowiedzeń, informując o przyczynach
uzasadniających zamierzone zwolnienia z pracy i wskazując liczbę pracowników
oraz grupy zawodowe objęte zamiarem zwolnienia z pracy.
2. Po otrzymaniu zawiadomienia, o którym mowa w ust. 1, zakładowa organizacja
związkowa ma prawo żądać od kierownika zakładu pracy przedstawienia
informacji dotyczącej sytuacji ekonomiczno-finansowej zakładu oraz zamierzeń
dotyczących poziomu i struktury zatrudnienia w zakładzie, jak również ma
prawo przedstawić kierownikowi zakładu, w terminie nie dłuższym niż 14 dni
od zawiadomienia o zamierzonych zwolnieniach, propozycje umożliwiające
ograniczenie rozmiaru tych zwolnień, do których kierownik zakładu pracy
zobowiązany jest ustosunkować się w ciągu 7 dni, podając swoje stanowisko
do wiadomości załogi.
Orzecznictwo
n Uchybienie terminu, o którym mowa w art. 2
ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania
z pracownikami stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o
zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r. nr 4, poz. 19 ze zm.), następuje wówczas,
gdy nie upłynęło co najmniej 45 dni między zawiadomieniem zakładowej
organizacji związkowej a dojściem do pracownika oświadczenia woli zakładu
pracy o wypowiedzeniu umowy o pracę w taki sposób, że pracownik mógł się
zapoznać z jego treścią: Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16. 10. 1991 r.
NUI PZP 48/91 OSNC 1992/4/60
Art. 3. O zamierzonym rozwiązaniu z pracownikami stosunków pracy z przyczyn, o
których mowa w art. 1 ust. 1 i 2, kierownik zakładu pracy jest obowiązany
zawiadomić również organ zatrudnienia stopnia podstawowego nie później niż
na 45 dni przed terminem dokonywania wypowiedzeń.
Orzecznictwo
n Ustawa z 28.XII.1989 o szczególnych
zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących
zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. 1990 r. nr 4, poz. 19 ze
zm.) przy tzw. grupowych zwolnieniach pracowników, zarówno przy zmniejszeniu
zatrudnienia (art. 1 ust. 1), jak i likwidacji lub ogłoszenia upadłości zakładów
pracy (art. 1 ust. 2), przewiduje specjalny tryb postępowania określony art.
2, 3 i 4. Jego naruszenie, przy wypowiadaniu umów na czas nieokreślony,
powoduje powstanie roszczeń z art. 45 § 1 k.p.: Wyrok Sądu Najwyższego z
dnia 23.01.1991 r. I PR 452/90 PiZS 1991/5/64
Art. 4. 1. W
terminie nie dłuższym niż 30 dni od zawiadomienia, o którym mowa w art. 2
ust. 1, kierownik zakładu pracy i zakładowa organizacja związkowa zawierają
porozumienie. W porozumieniu określa się zasady postępowania w sprawach
dotyczących pracowników objętych zamiarem zwolnienia z pracy, a w szczególności
kryteria doboru pracowników do zwolnienia, kolejność i terminy dokonywania
wypowiedzeń, a także obowiązki zakładu pracy w zakresie niezbędnym do
rozstrzygnięcia innych spraw pracowniczych związanych z zamierzonymi
zwolnieniami.
2. W zakładzie pracy, w którym działa więcej niż jedna zakładowa
organizacja związkowa, kierownik zakładu pracy zawiera wspólne porozumienie
ze wszystkimi organizacjami związkowymi.
3. W razie niezawarcia porozumienia z powodu niemożności uzgodnienia przez
strony jego treści, zasady postępowania w sprawach dotyczących pracowników
objętych zamiarem zwolnienia z pracy określa kierownik zakładu pracy w drodze
regulaminu, uwzględniając ustalenia dokonane z organizacją związkową w toku
uzgadniania porozumienia.
4. W zakładzie pracy, w którym nie działa zakładowa organizacja związkowa,
zasady postępowania w sprawach dotyczących pracowników objętych zamiarem
zwolnienia z pracy określa, w drodze regulaminu, kierownik zakładu pracy po
zasięgnięciu opinii załogi w trybie przyjętym w danym zakładzie.
Orzecznictwo
n W sprawie o przywrócenie do pracy sąd nie
może zmieniać zasady postępowania w sprawach grupowych zwolnień pracowników
uzgodnionej w porozumieniu zakładowym wydanym na podstawie art. 4 ustawy z dnia
28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami
stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych
ustaw (Dz. U. z 1990 r. nr 4, poz. 19 ze zm.). Wyrok Sądu Najwyższego z dnia
2.09.1998 r. U I PKN 284/98 OSNAP 1999/18/579
n
1. Przyjęcie przez pracownika propozycji zatrudnienia w zakładzie pracy powstałym
w wyniku przejęcia mienia dotychczas zatrudniającego go zakładu pracy, złożonej
przez zespół roboczy organizujący to przejęcie, nie pozbawia pracownika
prawa do odprawy na podstawie art. 8 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 28 grudnia 1989
r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z
przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z
1990 r., nr 4, poz. 19 ze zm.).
2. Porozumienie pracodawcy ze związkami zawodowymi, o którym mowa w art. 4
ust. 1 ustawy wskazanej w pkt 1, może przyznać pracownikom prawo do
ekwiwalentu za urlop w następnym roku, jeżeli z powodu skrócenia okresu
wypowiedzenia ich zatrudnienie kończy się przed dniem 1 stycznia.
3. Odprawa z tytułu zwolnienia z pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy
korzysta z takiej samej ochrony przed potrąceniami jak wynagrodzenie za pracę
(art. 87 k.p., art. 8 ust. 1 ustawy wykazanej w pkt 1): Wyrok Sądu Najwyższego
z dnia 14.11.1996 r. U I PKN 3/96 OSNAP 1997/11/193
n
Artykuł 38 k.p. nie ma zastosowania, jeżeli brak porozumienia, o którym mowa
w art. 4 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania
z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz
zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. nr 4, poz. 19 ze zm.) przy tzw.
„grupowych zwolnieniach” pracowników będących wynikiem ogłoszenia
upadłości lub likwidacji zakładu pracy – art. 1 ust. 2 tej ustawy w zw.
z art. 411 § 1 k.p.: Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.11.1991 r. I PR 460/90,
niepublikowane
n Ustawa z 28.XII.1989 r. o szczególnych zasadach
rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu
pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. 1990 r. nr 4, poz. 19 ze zm.)
przy tzw. grupowych zwolnieniach pracowników, zarówno przy zmniejszeniu
zatrudnienia (art. 1 ust. 1), jak i likwidacji lub ogłoszenia upadłości zakładów
pracy (art. 1 ust. 2), przewiduje specjalny tryb postępowania określony art.
2, 3 i 4. Jego naruszenie, przy wypowiadaniu umów na czas nie- określony,
powoduje powstanie roszczeń z art. 45 § 1 k.p.: Wyrok Sądu Najwyższego z
dnia 32.01.1991 r. I PR 452/90 PiZS 1991/5/64
Oprac. Iwona Lipkowska
Wyjaśnienia:
OSNAP – zbiór urzędowy Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba
Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
PiZS – Praca i Zabezpieczenie Społeczne
OSA – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych
PS – Przegląd Sądowy
OSNC – zbiór urzędowy Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Cywilna
OSP– Orzecznictwo Sądów Powszechnych.
Opublikowana 30 grudnia 1999 r. (Dz. U. nr 110, poz.1256) nowelizacja ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (zwana dalej „ustawą o s.u.s.”), wniosła do dotychczasowych przepisów ponad 80 zmian.
Najważniejsze
z nich dotyczą objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym
wszystkich umów zlecenia, agencyjnych oraz o świadczenie usług, w tym niektórych
umów o dzieło. Zmiany te mają przeciwdziałać coraz bardziej rozszerzającej
się szarej strefie ubezpieczeniowej. Stało się bowiem nagminną praktyką
zatrudnianie osób nie na podstawie stosunku pracy, lecz umów cywilnoprawnych
– nie rodzących obowiązku ubezpieczeniowego.
U własnego pracodawcy
Umowy o dzieło, zlecenia, agencyjne oraz o świadczenie usług, do których
stosuje się przepisy kodeksu cywilnego, zawierane z własnym pracodawcą,
powodują obowiązek ubezpieczenia społecznego. Warto tutaj podkreślić, iż
nowy przepis art. 9 ust. 1 ustawy o s.u.s. wprowadził obowiązek dodatkowego
ubezpieczania umów o dzieło, zawieranych z własnym pracodawcą. Pozostałe
umowy o dzieło, tj. zawierane z innymi pracodawcami, nie rodzą takiego obowiązku.
U obcego pracodawcy
Umowy zlecenia, agencyjne i o świadczenie usług, łączone z zatrudnieniem
na podstawie stosunku pracy, członkostwem w spółdzielni, służby u innego
pracodawcy, nie rodzą obowiązku ubezpieczenia emerytalnego i rentowego. Umowy
te podlegają ubezpieczeniom na zasadzie dobrowolności. Jednakże jeżeli
podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tytułu
stosunku pracy, służby, członkostwa w spółdzielni w przeliczeniu na pełny
miesiąc jest niższa niż minimalne wynagrodzenie (w chwili obecnej 670 zł),
to wyżej wymienione umowy cywilnoprawne zawierane z obcym pracodawcą rodzą
obowiązek ubezpieczeń emerytalnych i rentowych z tych umów.
W połączeniu z
działalnością gospodarczą
Zawarcie umowy zlecenia, agencyjnej, o świadczenie usług przez osobę
prowadzącą działalność gospodarczą nie rodzi obowiązku ubezpieczenia
emerytalnego i rentowego. Osoby takie mogą być objęte ubezpieczeniem społecznym
z tytułu zawartej umowy cywilnoprawnej na zasadzie dobrowolności.
Bez stosunku pracy
Niektórzy zarabiają wyłącznie na umowach zlecenia, agencyjnych, itp.,
bez zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. W takiej sytuacji zawarcie umowy
zlecenia, agencyjnej, o świadczenie usług rodzi obowiązek ubezpieczenia
emerytalnego i rentowego, ale tylko z tego tytułu, który powstał najwcześniej.
Pozostałe umowy cywilnoprawne podlegają dobrowolnym ubezpieczeniom społecznym.
Emeryci i renciści
Osoba mająca ustalone prawo do emerytury lub renty, zatrudniona na
podstawie zawartej umowy zlecenia, agencyjnej lub o świadczenie usług podlega
obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, jeśli nie pozostaje jednocześnie w
stosunku pracy z innym pracodawcą lub pozostaje w stosunku pracy z własnym
pracodawcą, z którym dodatkowo zawarła umowę cywilnoprawną. Jedynie
zawarcie umowy zlecenia, agencyjnej, o świadczenie usług przez emeryta i
rencistę, pozostającego w stosunku pracy z obcym pracodawcą, zwalnia od obowiązku
ubezpieczenia emerytalnego i rentowego z tytułu zawartych umów
cywilnoprawnych.
Na zakończenie należy podkreślić, iż powyższe zasady nie mają
zastosowania do uczniów szkół ponadpodstawowych oraz studentów do ukończenia
26 lat. Osoby te w ogóle nie podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom
emerytalnym i rentowym z tytułu zawartych umów cywilnoprawnych.
Tomasz Wiecki
Tylko indywidualnie
W roku 1950
pan A. Z. został zatrzymany przez SB, kiedy przepisywał na maszynie antyrządowe
wierszyki i oskarżony o rozpowszechnianie fałszywych wiadomości, które mogą
wyrządzić szkodę interesom Polski Ludowej.
Sądzony był później przez Sąd Rejonowy w Sopocie. Dzisiaj, gdy nasz
czytelnik chce dopominać się o uprawnienia kombatanckie, okazuje się, że
niezbędne zaświadczenie z tego sądu nie jest możliwe do uzyskania.
Akta sprzed pół wieku zostały już zniszczone, a kopie mogą znajdować się
jedynie w archiwum państwowym w Gdańsku. Brak również jakichkolwiek dokumentów
w zakładzie poprawczym, w którym nasz czytelnik odbywał karę pozbawienia
wolności, a także w Sądzie Wojewódzkim. Jedynym śladem represji jest
obecnie posiadane przez pana A.Z. zaświadczenie z pracy o zatrzymaniu przez SB
i zwolnienie dyscyplinarne.
Nasz czytelnik nie ustaje w wysiłkach, by udokumentować jednak szykany, jakim
został poddany przed laty. Jest jednak zbulwersowany faktem, że ustawa o
kombatantach uchwalona w 1991 roku określiła ostateczny termin ubiegania się
o wszelkie odszkodowania na koniec 1998 roku. – Trudno się dziwić, że
ustawa wprowadziła pewne ograniczenia czasowe, zainteresowane osoby miały dość
czasu na ubieganie się o swoje prawa. Zresztą każdemu zależy chyba na jak
najszybszym uzyskaniu uprawnień, tym bardziej gdy chodzi o zadawnione sprawy
– podkreśla przewodniczący zarządu głównego Związku Solidarności
Polskich Kombatantów Mieczysław Filipczak. Dodaje, że takie ograniczenia
czasowe podyktowane są także koniecznością racjonalizacji i usprawnienia
pracy Urzędu ds. Kombatantów.
(jw)
n Pracownik, który faktycznie pełni funkcję wiceprzewodniczącego zarządu zakładowej organizacji związkowej, korzysta z ochrony przewidzianej w artykule 39 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1985 r. nr 54, poz. 277 ze zm.), mimo iż jego wybór odbył się z naruszeniem statutu związku zawodowego.
n Kontrola zewnętrzna, także kontrola sądowa nad przebiegiem i prawidłowością wyborów związkowych jest wówczas słuszna i uzasadniona, gdy jest uruchamiana w interesie czystości i prawidłowości wyborów, nie zaś wówczas, gdy zamierza się ją wykorzystać jako instrument, dla ograniczenia ochrony praw indywidualnego pracownika, i to wówczas, gdy między nim a kierownictwem zakładu powstaje konflikt.
Nie dla wszystkich rekompensaty
W związku z licznymi pytaniami dotyczącymi wypłat rekompensat za niepodwyższanie innych świadczeń w okresie od 1 lipca 1991 do 8 czerwca 1992 drukujemy artykuł 3. Ustawy, w którym wymienione są osoby uprawnione do otrzymania świadczeń.
Art. 3. (2)
Osobami uprawnionymi do rekompensaty, zwanymi dalej „uprawnionymi”,
są:
1) osoby, których dotyczy art. 24 ustawy budżetowej na rok 1992 z dnia 5
czerwca 1992 r. (Dz. U. nr 50, poz. 229 i nr 88, poz. 443):
a) pracownicy zatrudnieni w państwowych jednostkach sfery budżetowej w okresie
od dnia 1 lipca 1991 r. do dnia 31 grudnia 1991 r. i w okresie od dnia 1
stycznia 1992 r. do dnia 28 czerwca 1992 r.,
b) żołnierze, funkcjonariusze Policji, Służby Więziennej, Urzędu Ochrony
Państwa, Straży Granicznej i Państwowej Straży Pożarnej, którzy pełnili służbę
w okresie od dnia 1 lipca 1991 r. do dnia 31 grudnia 1991 r. i w okresie od dnia
1 stycznia 1992 r. do dnia 28 czerwca 1992 r.,
c) osoby, które w okresie od dnia 1 lipca 1991 r. do dnia 31 grudnia 1991 r. i
w okresie od dnia 1 stycznia 1992 r. do dnia 28 czerwca 1992 r. zajmowały
stanowiska sędziów, prokuratorów oraz kierownicze stanowiska państwowe,
1a) (3) pracownicy oświaty, upowszechniania kultury oraz ochrony zdrowia
zatrudnieni w samorządowych jednostkach sfery budżetowej od dnia 1 lipca 1991
r. do dnia 31 grudnia 1991 r. i w okresie od dnia 1 stycznia 1992 r. do dnia 28
czerwca 1992 r., przejętych przez gminy przed 28 czerwca 1992 r. jako zadanie własne
lub zlecone zgodnie z ustawą z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie
terytorialnym (Dz. U. z 1996 r. nr 13, poz. 74, nr 58, poz. 261 i nr 106, poz.
496 oraz z 1997 r. nr 9, poz. 43 i nr 106, poz. 679)
2) osoby będące przed dniem 15 listopada 1991 r. emerytami i rencistami
uprawnionymi do wzrostów lub dodatków z tytułu pracy w szczególnych
warunkach lub w szczególnym charakterze na podstawie przepisów wymienionych w
art. 1 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o
zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. nr
104, poz. 450, z 1992 r. nr 21, poz. 84, z 1993 r. nr 127, poz. 583 i nr 129,
poz. 602, z 1994 r. nr 84, poz. 385, z 1995 r. nr 4, poz. 17, nr 95, poz. 473 i
nr 138, poz. 681 oraz z 1996 r. nr 87, poz. 395, nr 100, poz. 461, nr 136, poz.
636 i nr 147, poz. 687), które utraciły prawo do wzrostów lub dodatków lub
którym nie ustalono emerytury lub renty na podstawie:
a) art. 6 ust. 5 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur
i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw,
b) art. 10a ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników
i ich rodzin (Dz. U. z 1995 r. nr 30, poz. 154) lub
c) art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 30 czerwca 1994 r. o zmianie ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin oraz o zmianie niektórych
innych ustaw (Dz. U. nr 84, poz. 385).